Indira Gandhi: ఇందిరా గాంధీ 1984లో హత్యకు గురైన తర్వాత భారత రాజకీయాలు, విదేశాంగ విధానం, ప్రాంతీయ శక్తి సమీకరణాలు ఎలా మారాయో అందరికీ తెలుసు. కానీ ఆమె జీవించి ఉండి, దీర్ఘకాలం ప్రధానిగా కొనసాగి ఉంటే పరిస్థితి ఎలా ఉండేదో అనే ప్రశ్న ఎప్పుడూ చర్చనీయాంశం. కొన్ని వాదనలు ఆమె ధైర్యం, నిర్ణయాత్మకతను గౌరవిస్తూ, ఆమె లేకపోవడం వల్ల భారత్ కోల్పోయిన అవకాశాలను ఎత్తిచూపుతాయి.
బలూచిస్తాన్, సింధ్ స్వాతంత్య్రం..
ఇందిరా గాంధీ ప్రధానిగా కొనసాగి ఉంటే పాకిస్తాన్లోని బలూచిస్తాన్, సింధ్ ప్రాంతాలు ఎప్పుడో స్వాతంత్య్రం పొందేవి. 1971లో బంగ్లాదేశ్ ఏర్పాటు ఆమె నాయకత్వంలో జరిగిన అతిపెద్ద విజయం. ఆ అనుభవం, సైనిక సామర్థ్యం ఆధారంగా పాకిస్తాన్లోని ఇతర అసంతృప్త ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేయగలిగేవారు. అయితే ఇందిరా గాంధీ 1971 తర్వాత కూడా పాకిస్తాన్పై పూర్తి స్థాయి జోక్యం చేసుకోలేదు. ఎందుకంటే యుద్ధం తర్వాత శాంతి ఒప్పందాలు, అంతర్జాతీయ ఒత్తిడి, ఆర్థిక భారం ఉన్నాయి.
చైనా ఇప్పటికీ వెనుకబడే ఉండేది..
ఇందిరా గాంధీ కొనసాగి ఉంటే చైనా ఆర్థికంగా భారత్ను అధిగమించేది కాదు. 1970లలో భారత్ ఆర్థికంగా బలహీనంగా ఉండేది. లైసెన్స్ రాజ్, ప్రభుత్వ నియంత్రణ, అంతర్జాతీయ ఒడిదుడుకులు (చమురు సంక్షోభం వంటివి) ప్రభావం చూపాయి. చైనా 1978 తర్వాత డెంగ్ జియావోపింగ్ సంస్కరణలతో వేగంగా ముందుకు వెళ్లింది. ఇందిరా గాంధీ ఆర్థిక విధానాలు సామ్యవాద ధోరణితో కూడినవి. ఆమె కాలంలోనే గ్రీన్ రివల్యూషన్ విజయవంతమైంది, కానీ పారిశ్రామిక వృద్ధి, విదేశీ పెట్టుబడులు పరిమితంగా ఉన్నాయి. 1991 ఆర్థిక సంస్కరణల కారణంగా చైనా అభివృద్ధివేగం పుంజుకుంది. భారత్ వెనుకబడింది.
అమెరికా కుట్రలు..
ఇందిరా గాంధీ హత్యను అమెరికా తెరవెనుకు కుట్ర చేసింది. సిక్కుల చేతిలో ఇందిరాగాంధీ మరణించి ఉండకుంటే లాల్ బహదూర్ శాస్త్రీ మరణం తరహాలో విదేశీ పర్యటనలో అయినా చంపాలని అమెరికా ప్లాన్ వేసినట్లు విశ్లేషకుల అంచనా. 1971 యుద్ధం తర్వాత అమెరికా–భారత సంబంధాలు ఉద్రిక్తంగా మారాయి. నిక్సన్ పరిపాలన పాకిస్తాన్కు మద్దతు ఇచ్చింది, ఏడో నౌకాదళాన్ని బెంగాల్ బేకు పంపింది. ఇందిరా గాంధీ సోవియట్ యూనియన్తో సన్నిహిత సంబంధాలు పెంచుకున్నారు. ఆమె భారత్ తక్కువ కాదు అనే వైఖరి అమెరికాకు నచ్చలేదు. రిచర్డ్ నిక్సన్ కాలంలో ఉద్రిక్తతలు ఉన్నా, ప్రత్యక్ష హత్యా కుట్రకు బలమైన ఆధారాలు లేవు.
పీవోకే భారత్లో భాగమయ్యేది..
1971–74 మధ్య పాకిస్తాన్ ఆక్రమిత కాశ్మీర్ (పీవోకే)ను స్వాధీనం చేసుకోవాలని ఇందిరా గాంధీ ప్లాన్ చేశారని కొందరు చెబుతారు. 1974లో భారత్ శాంతియుత అణు పరీక్ష నిర్వహించింది. ఇది సైనిక సామర్థ్యాన్ని చూపించింది. కానీ యుద్ధం తర్వాత సిమ్లా ఒప్పందం ద్వారా సరిహద్దులు స్థిరీకరించబడ్డాయి. పూర్తి స్థాయి యుద్ధం అంతర్జాతీయ ప్రతిస్పందన, ఆర్థిక నష్టాలు తీసుకువచ్చేది. అమెరికా మద్దతు లేకపోయినా, సోవియట్ మద్దతు ఉన్నా, పూర్తి ఆక్రమణ సులభం కాదు. ఆ తర్వాత రెండు దేశాలు అణ్వాయుధాలు సంపాదించడంతో పూర్తి యుద్ధం నివారించబడింది. ఇది ఆమె కాలంలోనే మొదలైన ధోరణి.
ప్రజా వ్యతిరేకత సృష్టి..
ఇందిరాను గద్దె దించేందకు విదేశీ శక్తులు కుట్ర చేశాయి. 1975–77 ఆపత్కాలం, జయప్రకాశ్ నారాయణ్ ఉద్యమం, అంతర్గత రాజకీయ లోపాలు ప్రధాన కారణాలు. ఆమె ధైర్యం, నిర్ణయాత్మకత చాలా మంది అంగీకరిస్తారు. 1971 విజయం, అణు పరీక్ష, బంగ్లాదేశ్ సృష్టి ఆమె నాయకత్వానికి నిదర్శనాలు. అయితే ఇందిరా లాంటి ప్రధాని ఇప్పటి వరకు రాలేదు.
ఇందిరా గాంధీ జీవించి ఉంటే భారత్ మరింత ధైర్యంగా వ్యవహరించి ఉండేది. 1971 విజయం ఆమెకు ఇచ్చిన ఆత్మవిశ్వాసం పాకిస్తాన్, చైనా సంబంధాల్లో ప్రభావం చూపి ఉండేది. కానీ చరిత్ర ఒక్క వ్యక్తి మీద మాత్రమే ఆధారపడదు. ఆర్థిక విధానాలు, అంతర్జాతీయ శక్తి సమతుల్యత, అంతర్గత ప్రజాస్వామ్య బలం కూడా కీలకం.
