ఇరాన్పై యుద్ధంతో అమెరికాకు ఏం దక్కింది? ట్రంప్ వ్యూహం ఎందుకు బెడిసికొట్టింది? పశ్చిమాసియాలో మారుతున్న సమీకరణాల వెనుక అసలు కథేంటి?
ఇరాన్పై అమెరికా, ఇజ్రాయెల్ సంయుక్త దాడులకు ఎనిమిది నెలలు గడిచినా.. అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డ్ ట్రంప్ ఆశించిన ఫలితాలు మాత్రం కనిపించడం లేదు. ఇరాన్ సైనిక సామర్థ్యాన్ని దెబ్బతీయడంలో అమెరికా కొంతమేర విజయం సాధించినప్పటికీ.. పశ్చిమాసియాలో తనకు అనుకూలమైన రాజకీయ, భద్రతా వ్యవస్థను పునరుద్ధరించాలన్న ట్రంప్ వ్యూహం మాత్రం తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నదనే విశ్లేషణలు వినిపిస్తున్నాయి.
ఒకప్పుడు అమెరికా తన సైనిక, ఆర్థిక, దౌత్య బలంతో పశ్చిమాసియాపై ఆధిపత్యం చెలాయించేది. మిత్రదేశాలకు భద్రతా హామీలు ఇవ్వడం, ప్రత్యర్థి దేశాలను ఒంటరిచేయడం, ఇజ్రాయెల్కు అండగా నిలవడం.. ఈ మూడు ప్రధాన స్తంభాలపైనే అమెరికా వ్యూహం నడిచేది. కానీ ఇరాన్ యుద్ధం తర్వాత ఆ సమీకరణాల్లో గణనీయమైన మార్పు కనిపిస్తోంది.
యుద్ధం ఇరాన్ను బలహీనపరిచిందా.. లేక మరింత ఐక్యం చేసిందా?
అమెరికా దాడుల వల్ల ఇరాన్ సైనిక వ్యవస్థకు నష్టం వాటిల్లింది. కీలక మౌలిక వసతులు, ఆయుధ వ్యవస్థలు దెబ్బతిన్నాయి. అయితే యుద్ధం వల్ల ఇరాన్ రాజకీయంగా మరింత బలహీనపడుతుందని భావించిన అంచనా మాత్రం నిజం కాలేదు. దాడులు జరిగిన కొద్దీ ఇరాన్లో జాతీయవాద భావజాలం బలపడింది. అమెరికాపై ప్రతిఘటన, స్వాభిమానం, దేశ రక్షణ వంటి అంశాలు ప్రజల్లో మరింత బలమైన భావోద్వేగాలుగా మారాయి. ఫలితంగా ఇరాన్లోని మితవాదులు, అతివాదుల మధ్య ఉన్న అంతర్గత విభేదాలు తాత్కాలికంగా వెనక్కి వెళ్లి.. అమెరికా వ్యతిరేక ఐక్యత ముందుకొచ్చింది.
ఇదే ట్రంప్ వ్యూహానికి మొదటి పెద్ద దెబ్బ.
అమెరికా దాడులతో ఇరాన్ ప్రభుత్వాన్ని ప్రజల నుంచి దూరం చేయాలనుకుంటే.. పరిస్థితి అందుకు భిన్నంగా మారింది. బయటి శత్రువు పెరిగినప్పుడు దేశీయ విభేదాలను పక్కనపెట్టి ఒక్కటయ్యే జాతీయవాద రాజకీయమే పైచేయి సాధించింది.
హర్మూజ్ జలసంధి.. అమెరికాకు కొత్త తలనొప్పి
ఈ యుద్ధం తెచ్చిన మరో కీలక పరిణామం హర్మూజ్ జలసంధి. ప్రపంచ చమురు రవాణాలో అత్యంత కీలకమైన మార్గాల్లో హర్మూజ్ ఒకటి. ఈ మార్గాన్ని ఇరాన్ తన వ్యూహాత్మక ఆయుధంగా మార్చుకోవడం అమెరికాకు పెద్ద సవాలుగా మారింది. నౌకా రవాణాపై ఒత్తిడి తీసుకురావడం ద్వారా ప్రపంచ ఇంధన సరఫరాపై ప్రభావం చూపగల సామర్థ్యం తనకు ఉందని టెహరాన్ నిరూపించింది. అమెరికా ప్రత్యామ్నాయ సముద్ర మార్గాలను ఉపయోగించేందుకు ప్రయత్నించినప్పటికీ.. అవి ఖరీదైనవి, ప్రమాదకరమైనవి. నౌకలకు అదనపు భద్రతా ఖర్చులు, బీమా వ్యయాలు పెరగడం మరో సమస్య. ఇక్కడ అసలు విషయం చమురు రవాణా ఒక్కటే కాదు. ఒక కీలక అంతర్జాతీయ రవాణా మార్గాన్ని ప్రత్యర్థిపై ఒత్తిడి తెచ్చే వ్యూహాత్మక సాధనంగా ఎలా ఉపయోగించవచ్చో ఇరాన్ ప్రపంచానికి చూపించింది. ఇదే భవిష్యత్లో అమెరికాకు మరింత పెద్ద సవాలుగా మారవచ్చు. ముఖ్యంగా తైవాన్ వంటి ప్రాంతాల్లో చైనా ఇదే తరహా వ్యూహాన్ని అనుసరించే అవకాశం ఉందన్న భయం వాషింగ్టన్లో పెరగవచ్చు.
ట్రంప్ చేతుల్లోనే ‘అబ్రహం ఒప్పందాల’కు బీటలు?
ట్రంప్ మొదటి పదవీకాలంలో సాధించిన అతిపెద్ద దౌత్య విజయాల్లో అబ్రహం ఒప్పందాలు ఒకటి. ఇజ్రాయెల్తో అరబ్ దేశాల సంబంధాలను సాధారణీకరించడం ద్వారా పశ్చిమాసియాలో కొత్త రాజకీయ సమీకరణాన్ని సృష్టించాలన్నది ఆ వ్యూహం. కానీ ఇరాన్ యుద్ధం, గాజా సంక్షోభం తర్వాత ఆ వ్యవస్థలో పగుళ్లు కనిపిస్తున్నాయి. సౌదీ అరేబియా ఇజ్రాయెల్తో సంబంధాల సాధారణీకరణకు ముందుకు రావాలంటే పాలస్తీనా సమస్యకు రాజకీయ పరిష్కారం అవసరమని స్పష్టం చేస్తోంది. ఫలితంగా అబ్రహం ఒప్పందాల విస్తరణకు ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. అంటే.. ట్రంప్ నిర్మించిన ప్రాంతీయ దౌత్య నిర్మాణాన్నే ట్రంప్ విధానాలు బలహీనపరిచాయా? అనే ప్రశ్న ఇప్పుడు తలెత్తుతోంది.
నెతన్యాహుతో ట్రంప్ బంధంలోనూ మార్పు
ఇరాన్ యుద్ధంతో ట్రంప్–నెతన్యాహు సంబంధాలపై కూడా కొత్త ప్రశ్నలు తలెత్తాయి. గాజా విషయంలో ట్రంప్ కోరుకుంటున్న పరిష్కారానికి ఇజ్రాయెల్ ప్రధాని బెంజమిన్ నెతన్యాహు పూర్తిగా సహకరించడం లేదు. హమాస్ను పూర్తిగా నిర్వీర్యం చేసే వరకు సైనిక చర్య కొనసాగించాలన్న ఇజ్రాయెల్ వైఖరి.. యుద్ధాన్ని త్వరగా ముగించి ప్రాంతీయ స్థిరత్వాన్ని సాధించాలనుకునే అమెరికా లక్ష్యంతో ఢీకొంటోంది. ట్రంప్ ఇజ్రాయెల్కు మద్దతు ఇస్తూనే ఉన్నప్పటికీ.. ఆ మద్దతుపై అమెరికా రాజకీయాల్లో గతంలో లేని స్థాయిలో చర్చ జరుగుతోంది. ముఖ్యంగా యువత, ప్రగతిశీల వర్గాల్లో ఇజ్రాయెల్కు బేషరతు మద్దతుపై వ్యతిరేకత పెరుగుతోంది. అమెరికా అంతర్గత రాజకీయాల్లో ఇది భవిష్యత్ ఎన్నికల్లో ప్రభావం చూపే అంశంగా మారవచ్చు.
సౌదీ ఎందుకు అమెరికాను దాటి చూస్తోంది?
పశ్చిమాసియాలో మారుతున్న సమీకరణాలకు సౌదీ అరేబియా వైఖరి మరో ఉదాహరణ. ఇన్నాళ్లూ అమెరికా భద్రతా కవచంపై ఆధారపడిన సౌదీ.. ఇప్పుడు తన భద్రతా వ్యూహాన్ని విస్తరిస్తోంది. పాకిస్థాన్తో రక్షణ సంబంధాలు, తుర్కియేతో వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం.. ఈ మార్పుకు సంకేతాలు. అమెరికా భద్రతా హామీలు ఉన్నప్పటికీ ఇరాన్, హౌతీల నుంచి వచ్చే ముప్పును పూర్తిగా అడ్డుకోలేకపోయామని సౌదీ భావిస్తే.. సహజంగానే ప్రత్యామ్నాయ భద్రతా భాగస్వామ్యాల కోసం చూస్తుంది. ఇదే మక్కా ఒప్పందం వంటి కొత్త సమీకరణాలకు దారితీస్తోంది. పాకిస్థాన్ అణు సామర్థ్యం, తుర్కియే రక్షణ రంగ బలం, సౌదీ ఆర్థిక శక్తి.. ఈ మూడు కలిస్తే పశ్చిమాసియాలో కొత్త శక్తి సమీకరణం ఏర్పడే అవకాశం ఉంది. అది వెంటనే అమెరికా స్థానాన్ని భర్తీ చేయకపోవచ్చు. కానీ అమెరికానే ఏకైక భద్రతా ఆధారం అనే భావనను మాత్రం బలహీనపరచగలదు.
అమెరికా పరపతికి నిజంగానే గండి పడుతోందా?
ఇదే మొత్తం పరిణామాల్లో అత్యంత కీలకమైన ప్రశ్న. ఒక దేశం తన సైనిక శక్తితో యుద్ధంలో గెలవవచ్చు. కానీ ఆ విజయాన్ని రాజకీయ విజయంగా మార్చుకోలేకపోతే.. వ్యూహాత్మకంగా అది ఓటమిగానే మిగిలిపోవచ్చు. ఇరాన్పై దాడులతో అమెరికా సైనిక ఆధిపత్యాన్ని మరోసారి చాటిచెప్పింది. కానీ అదే సమయంలో ఇరాన్ను పూర్తిగా లొంగదీయలేకపోయింది. ప్రాంతీయ మిత్రదేశాలను పూర్తిగా తనవైపు తిప్పుకోలేకపోయింది. పాలస్తీనా సమస్యకు పరిష్కారం చూపలేకపోయింది. ఇజ్రాయెల్ను తనకు అనుకూలమైన పరిమితుల్లోకి తీసుకురాలేకపోయింది. పైగా సౌదీ, పాకిస్థాన్, తుర్కియే వంటి దేశాలు తమ భద్రతా ప్రయోజనాల కోసం ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను అన్వేషిస్తున్నాయి. అందుకే ట్రంప్ ఇరాన్ యుద్ధాన్ని కేవలం ఒక సైనిక ఆపరేషన్గా చూడటం సరిపోదు. ఇది పశ్చిమాసియాలో అమెరికా ప్రభావానికి జరిగిన వ్యూహాత్మక పరీక్ష కూడా.
ముందు భారత్కు ఏం ముప్పు?
పశ్చిమాసియాలో యుద్ధం కొనసాగడం భారత్కు కూడా ఆందోళనకరమే. చమురు ధరలు పెరగడం, సముద్ర రవాణా వ్యయాలు పెరగడం, గల్ఫ్ దేశాల్లో పనిచేస్తున్న భారతీయులపై ప్రభావం, వాణిజ్య మార్గాల్లో అంతరాయాలు.. ఇవన్నీ భారత ఆర్థిక వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపగలవు. ముఖ్యంగా హర్మూజ్ జలసంధిలో దీర్ఘకాలిక అస్థిరత ఏర్పడితే భారత ఇంధన భద్రతకు సవాలు ఎదురవుతుంది. పశ్చిమాసియా దేశాలతో భారత్కు ఉన్న భారీ వాణిజ్య, ఇంధన, ప్రవాస సంబంధాల కారణంగా అక్కడి ప్రతి పెద్ద సంక్షోభం భారత్ను పరోక్షంగా తాకుతుంది.
గెలిచిన యుద్ధం.. ఓడిన వ్యూహమా?
ఇరాన్పై దాడులతో అమెరికా కొన్ని సైనిక లక్ష్యాలను సాధించి ఉండొచ్చు. కానీ ట్రంప్ అసలు లక్ష్యం కేవలం ఇరాన్ సైనిక శక్తిని దెబ్బతీయడం కాదు. పశ్చిమాసియాలో అమెరికా ఆధిపత్యాన్ని మరింత బలోపేతం చేయడం. అయితే పరిస్థితులు చూస్తే అందుకు విరుద్ధమైన పరిణామాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తున్నాయి. ఇరాన్ మరింత జాతీయవాదంగా మారింది. హర్మూజ్ వ్యూహాత్మక ఆయుధంగా మారింది. ఇజ్రాయెల్–అమెరికా సంబంధాల్లో కొత్త విభేదాలు బయటపడుతున్నాయి. సౌదీ ప్రత్యామ్నాయ భద్రతా భాగస్వామ్యాల వైపు చూస్తోంది. అబ్రహం ఒప్పందాల భవిష్యత్తుపై ప్రశ్నలు తలెత్తుతున్నాయి. అందుకే ట్రంప్ ఇరాన్ యుద్ధం చరిత్రలో ఒక విచిత్రమైన అధ్యాయంగా మిగిలిపోవచ్చు. యుద్ధంలో ప్రత్యర్థిని దెబ్బతీసినా.. ఆ యుద్ధం ద్వారా తాను కోరుకున్న ప్రాంతీయ వ్యవస్థను నిర్మించుకోలేకపోతే దాన్ని విజయం అనాలా?
ట్రంప్ ముందున్న అసలు ప్రశ్న ఇదే.
ఇరాన్–అమెరికా ఘర్షణ ఇలాగే కొనసాగితే.. అది రష్యా–ఉక్రెయిన్ యుద్ధంలా దీర్ఘకాలిక సంక్షోభంగా మారే ప్రమాదం ఉంది. అలా జరిగితే నష్టం పశ్చిమాసియాకే పరిమితం కాదు. చమురు ధరల నుంచి అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం వరకు.. భారత్ సహా మొత్తం ఆసియానే దాని మూల్యం చెల్లించాల్సి రావచ్చు.
అందుకే ఇది కేవలం ట్రంప్ కథ కాదు.. మారుతున్న ప్రపంచ శక్తి సమీకరణాల కథ
