Pakistan Democracy: పాకిస్తాన్ చరిత్రలో సైన్యం ఎప్పుడూ కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. కానీ ఇటీవలి రాజ్యాంగ సవరణలు, ముఖ్యంగా 27వ సవరణ, ఆ ఆధిపత్యాన్ని మరింత అధికారికం, కేంద్రీకృతం చేస్తున్నాయి. ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు ఉన్నట్లు కనిపించినా, వాస్తవ అధికారం సైనిక నాయకత్వం చేతుల్లోకి మరింత బలంగా మారుతోంది. ఈ మార్పులు దేశ అంతర్గత రాజకీయాలను మాత్రమే కాకుండా, ప్రాంతీయ భద్రతా వ్యవస్థను కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి.
ప్రజాస్వామ్యం సైనిక కేంద్రీకరణ వైపు..
పాకిస్తాన్లో ఎన్నికైన ప్రధాని, మంత్రులు, స్పీకర్లు ఉన్నప్పటికీ, వారి పాత్ర తరచుగా పరిమితంగా ఉంటుంది. సైన్యం దేశ విధానాల్లో, ముఖ్యంగా భద్రతా, విదేశీ వ్యవహారాల్లో నిర్ణయాధికారాన్ని కలిగి ఉండటం కొత్తది కాదు. అయితే ఇటీవలి మార్పులతో ఈ వ్యవస్థ మరింత స్పష్టంగా సైనిక ఆధిపత్యం వైపు మళ్లింది. ఇమ్రాన్ ఖాన్ వంటి ప్రజాదరణ ఉన్న నాయకులు సైన్యంతో ఘర్షణకు దిగినప్పుడు రాజకీయంగా బలహీనపడిన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి. ప్రస్తుత నాయకత్వం సైనిక సంస్థలతో సమన్వయంతో ముందుకు సాగుతున్నట్లు కనిపిస్తోంది. ఫలితంగా పౌర ప్రభుత్వం కీలుబొమ్మగా మారే ప్రమాదం పెరుగుతోంది.
26వ రాజ్యాంగ సవరణ..
2025 చివర్లో ఆమోదం పొందిన 26వ రాజ్యాంగ సవరణ కీలక మార్పులు తీసుకువచ్చింది. ఇది చీఫ్ ఆఫ్ డిఫెన్స్ ఫోర్సెస్ అనే కొత్త పదవిని సృష్టించింది. ఈ పదవి ఆర్మీ చీఫ్కే చెందుతుంది. ఫలితంగా ఆర్మీ, నేవీ, ఎయిర్ఫోర్స్లపై ఏకైక సైనిక నాయకుడి ఆధిపత్యం ఏర్పడింది. గతంలో సేవల మధ్య సమన్వయానికి ఉన్న చైర్మన్ జాయింట్ చీఫ్స్ ఆఫ్ స్టాఫ్ కమిటీ పదవి రద్దయింది. ఫీల్డ్ మార్షల్ ఆసిమ్ మునీర్ ఈ కొత్త వ్యవస్థలో కేంద్ర బిందువుగా నిలిచారు. 2025 మేలో భారత్–పాకిస్తాన్ సంఘర్షణ తర్వాత ఆయనకు ఫీల్డ్ మార్షల్ హోదా లభించింది. ఇప్పుడు ఇఈఊగా ఆయన అధికార పరిధి మరింత విస్తరించింది.
అణ్వాయుధ నియంత్రణలో మార్పు..
అత్యంత ముఖ్యమైన మార్పు అణ్వాయుధ నియంత్రణలో ఉంది. గతంలో నేషనల్ కమాండ్ అథారిటీ కింద ప్రధాని చైర్మన్గా ఉండి, పౌర–సైనిక సమన్వయంతో నిర్ణయాలు జరిగేవి. 27వ సవరణతో నేషనల్ స్ట్రాటజిక్ కమాండ్ ఏర్పాటు కాబోతోంది. దీని కమాండర్ను ప్రధాని నియమిస్తున్నప్పటికీ, నామినేషన్ ఆర్మీ చీఫ్ సిఫారసుపైనే జరుగుతుంది. ఆపరేషనల్ నియంత్రణ సైనిక హైరార్కీ కిందకు వచ్చింది. ప్రధాని పాత్ర ఎక్కువగా సమాచార స్థాయికి పరిమితం కావచ్చు. ఇది అణ్వాయుధ నిర్ణయాల్లో పౌర పర్యవేక్షణను బలహీనపరుస్తుంది. అణ్వాయుధాల వాడకం, లక్ష్యాలు, ఆపరేషన్ వంటి అంశాలపై సైనిక నాయకత్వం ప్రాధాన్యత పొందుతుంది. ఈ మార్పు ప్రాంతీయ స్థిరత్వంపై ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతోంది. అణ్వాయుధ నియంత్రణ ఒకే సంస్థ లేదా వ్యక్తి చేతుల్లో కేంద్రీకృతం కావడం, సంక్షోభ సమయాల్లో నిర్ణయాలు వేగంగా జరగవచ్చు. కానీ అదే సమయంలో తప్పుడు లెక్కలు లేదా ఒత్తిడి కారణంగా ప్రమాదాలు పెరగవచ్చు.
చైనా–పాకిస్తాన్ సైనిక అనుసంధానం
పాకిస్తాన్ సైన్యం చైనా సాంకేతికతపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతోంది. జేఎఫ్–17, జె–10సి యుద్ధవిమానాలు, క్షిపణులు, డ్రోన్లు, రాడార్, కమాండ్–కంట్రోల్ వ్యవస్థలు వంటివి చైనా సాయంతో అభివృద్ధి చెందాయి. 2025 మేలో జరిగిన ఆపరేషన్ సిందూర్ సమయంలో చైనా ప్లాట్ఫామ్లు వాడకం, వాటి పనితీరు గురించి చర్చలు జరిగాయి. సాంకేతిక అనుసంధానం పెరగడం వల్ల రెండు దేశాల సైనిక వ్యవస్థల మధ్య ఆపరేషనల్ సమన్వయం పెరుగుతోంది. ఇది భవిష్యత్ సంఘర్షణల్లో పాకిస్తాన్కు చైనా మద్దతు మరింత ప్రత్యక్షంగా కనిపించే అవకాశాలను సృష్టిస్తుంది.
భారత్ అలర్ట్ కావాల్సిందే..
ఈ పరిణామాలను భారత్ నిశితంగా గమనించాల్సిన అవసరం ఉంది. పాకిస్తాన్లో అణ్వాయుధ నియంత్రణ మార్పు, సైనిక కేంద్రీకరణ, చైనా అనుసంధానం ఇవన్నీ దక్షిణాసియా అణు నిరోధక సమతుల్యతను ప్రభావితం చేస్తాయి. సంక్షోభ సమయాల్లో నిర్ణయ ప్రక్రియ వేగవంతం కావచ్చు లేదా అనిశ్చితి పెరగవచ్చు. భారత్ తన సైనిక సామర్థ్యాలు, గూఢచర్యం, దౌత్య చర్యలను బలోపేతం చేసుకోవాలి. అదే సమయంలో ప్రాంతీయ స్థిరత్వం కోసం దౌత్య మార్గాలను కూడా కొనసాగించాలి.
పాకిస్తాన్లోని ఈ మార్పులు దేశ అంతర్గత శక్తి సమతుల్యతను మార్చివేస్తున్నాయి. సైన్యం బలోపేతం కావడం దేశ రక్షణకు ఉపయోగపడవచ్చు. కానీ పౌర నియంత్రణ తగ్గడం, అధికారం ఒకే చోట కేంద్రీకృతం కావడం దీర్ఘకాలికంగా ప్రజాస్వామ్య విలువలు, సంస్థలపై ప్రభావం చూపుతాయి. ప్రాంతీయ దేశాలు, ముఖ్యంగా భారత్, ఈ మార్పులను నిరంతరం పరిశీలించి, తగిన వ్యూహాలు రూపొందించుకోవాలి.
