Kashmiri Pandits Return: జమ్మూ–కశ్మీర్లో ధ్వంసమైన హిందూ ఆలయాల పునరుద్ధరణ కాశ్మీరీ పండిట్ల సంస్కృతిక, భావమయమైన పునరుజ్జీవనానికి ప్రతీకగా మారుతోంది. ముస్లిం సోదరులు, ప్రభుత్వ యంత్రాంగం కలిసి చేస్తున్న పునరుద్ధరణ కార్యక్రమం సామాజిక సహజీవనం, సంస్కృతి పునరుద్ధరణ రెండింటికీ కొత్త శకని సూచిస్తోంది.
చారిత్రక నేపథ్యం..
1989–90 సమయంలో కశ్మీర్లో ఉగ్రవాద హింస, సామూహిక భయం కారణంగా కాశ్మీరీ పండిట్లు పెద్ద ఎత్తున వలస వెళ్లారు. ఆ సమయంలో అనేక హిందూ ఆలయాలు మూసేసి, కొన్ని ధ్వంసమై, ఇంకొన్ని శిథిలావస్థకు చేరాయి. ఇప్పుడు ఈ ఆలయాలను పునరుద్ధరించడం కేవలం భవనాల రిపేరు కాకుండా, 35–36 ఏళ్ల విరామానికి తర్వాత హిందూ సాంస్కృతిక హెచ్చుతగ్గులను సరిదిద్దే ప్రయత్నంగా కనిపిస్తోంది.
రెండు ఆలయాల పునరుద్ధరణ..
తాజాగా కుప్వాడా జిల్లాలోని చంద్రీగ్రామ్ ఆలయం, బారాముల్లా జిల్లాలోని వినాయక ఆలయం పునరుద్ధరణ జరిగింది. ఈ రెండు ఆలయాలు 1989లో కాశ్మీరీ పండిట్లు వలస వెళ్లిన తర్వాత ధ్వంసమై, ఆ ప్రాంతంలో గంటలు మూగబోయాయి. వేదమంత్రాలు ఆగిపోయాయి. ఇప్పుడు విగ్రహాల పునఃప్రతిష్ఠ, హవనం, పూజలతో 36–37 ఏళ్ల తర్వాత మళ్లీ ఆ గడ్డపై గంటలు మోగడం, వేదమంత్రాలు వినిపించడం గ్రామ సమీకరణను భావపరంగా పునరుజ్జీవింపచేసిందనే భావన కలిగిస్తుంది.
ప్రభుత్వం, ముస్లింల సహకారం..
పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాలకు ప్రభుత్వం, లెఫ్టెనెంట్ గవర్నర్ యంత్రాంగం మద్దతు ఇస్తున్నారు. ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తున్నది కాశ్మీరీ పండిట్లు, స్థానిక ముస్లిం సమాజం. 1989–90 కాలంలో కొంతమంది కాశ్మీరీ పండిట్లను పారిపోనీయడానికి సహకరించిన వ్యక్తులే ఇప్పుడు వారి ఆలయాల పునరుద్ధరణకు సహకరిస్తున్నారు. ఇది విభేదాల నుంచి సహబాధ్యత వైపు మారే ఒక సూచనగా కనిపిస్తోంది. ముస్లిం స్థానికులు ఆలయ భూమి హద్దుల గుర్తింపు, భద్రత, స్థల పరిరక్షణలో చేయూతనిస్తున్నారు.
సాంస్కృతిక పునర్నిర్మాణం..
పునరుద్ధరించిన ఆలయాల్లో పూజలు, హవనం, హోమం, వివిధ ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన కాశ్మీరీ పండిట్లు పాల్గొనే జాతరలు ప్రాముఖ్యం పొందాయి. కాశ్మీరీ హిందూ పండిట్లు ఏటా జాతరలు నిర్వహించాలని నిర్ణయించడం వారి సంస్కృతిక, ధార్మిక జీవనాన్ని పునరుద్ధరించుకునే పథకం లాగా కనిపిస్తోంది. వేదమంత్రాలు, శంఖం శబ్దాలు తిరిగి వినిపించడం కేవలం ధార్మిక చర్యలకు పరిమితం కాక, కశ్మీర్ లోయలో హిందూ సాంస్కృతిక వారసత్వం మళ్లీ పునరుజ్జీవిస్తోందనే సందేశం కూడా ఇస్తుంది.
భూముల స్వాధీనం..
ప్రస్తుతం 3,729 కణాల ఆలయ భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా ఆలయాల పరిరక్షణ, భవిష్యత్ నిర్వహణ కోసం ప్రభుత్వం చాలా ప్రణాళికాబద్ధంగా పని చేస్తోందనే భావన కలిగిస్తుంది. వేడుకల తర్వాత ఆలయాల పరిరక్షణ బాధ్యత ప్రభుత్వం స్వీకరించడం ద్వారా భద్రత, నిర్వహణ, నిధుల ప్రవాహం క్రమబద్ధం అవుతుంది; ఇది కాశ్మీర్లో హిందూ ధర్మం పై ప్రత్యక్ష ప్రభుత్వ మద్దతు ఉందనే సందేశాన్ని పంపుతుంది.
