Indus Waters Treaty : సరిహద్దులపై తుపాకులు మోగినప్పుడల్లా ప్రపంచం దృష్టి యుద్ధంపైనే ఉంటుంది. కానీ భారత్–పాకిస్తాన్ మధ్య అసలు పోరు కేవలం సరిహద్దుల వద్ద మాత్రమే కాదు. నీటి బొట్టు కోసం కూడా దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతోంది. ఆ పోరాటానికి కేంద్రబిందువే సింధూ నదీ వ్యవస్థ (Indus River System). వేల సంవత్సరాల నాగరికతకు పునాది వేసిన ఈ నది, నేడు రెండు అణ్వాయుధ దేశాల మధ్య అత్యంత కీలకమైన వ్యూహాత్మక అంశంగా మారింది.
సింధూ నది… ఒక నది మాత్రమే కాదు, ఒక నాగరికత
ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతన నాగరికతల్లో ఒకటైన సింధూ లోయ నాగరికత ఈ నది ఒడ్డునే వికసించింది. మన దేశానికి విదేశీయులు “ఇండియా” అని పిలవడానికి కారణమైన “ఇండస్” అనే పేరు కూడా సింధూ నుంచే వచ్చింది. “హిందూ”, “హిందుస్తాన్” అనే పదాలకు మూలం కూడా “సింధూ” అనే సంస్కృత పదమే.
టిబెట్లోని కైలాస పర్వత ప్రాంతంలో జన్మించిన సింధూ నది లడఖ్ మీదుగా ప్రవహించి, అనంతరం పాకిస్తాన్లోకి ప్రవేశించి చివరకు అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది. ఈ నదితో పాటు ఐదు ప్రధాన ఉపనదులు కలిసి పంజాబ్ ప్రాంతాన్ని అత్యంత సారవంతమైన వ్యవసాయ భూమిగా మార్చాయి.
బ్రిటీష్ హయాంలో నిర్మించిన ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద కాలువ వ్యవస్థ
బ్రిటీష్ పాలనలో పంజాబ్ ప్రాంతంలో ఇండస్ బేసిన్ కెనాల్ సిస్టమ్ అభివృద్ధి చేశారు. ఆనకట్టలు, కాలువలు నిర్మించి లక్షల ఎకరాలను సాగులోకి తీసుకువచ్చారు. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సాగునీటి వ్యవస్థగా ఇది గుర్తింపు పొందింది.
అయితే 1947లో భారత్ విభజన జరిగినప్పుడు సరిహద్దులు విడిపోయాయి కానీ నదులు విడిపోలేదు. నదుల ఉద్భవం భారత్లో ఉండగా, ప్రధాన సాగు భూములు మాత్రం పాకిస్తాన్లో ఉండటం పెద్ద సమస్యగా మారింది.
1947 నుంచి 1960 వరకు నీళ్లపై తీవ్ర ఉద్రిక్తత
విభజన అనంతరం పాకిస్తాన్ వ్యవసాయం పూర్తిగా భారత్ నుంచి వచ్చే నీటిపైనే ఆధారపడింది. ఒక దశలో భారత్ కొన్ని కాలువల నీటి సరఫరాను నిలిపివేయడంతో రెండు దేశాల మధ్య తీవ్ర ఉద్రిక్తత నెలకొంది.
ఈ వివాదాన్ని పరిష్కరించేందుకు ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వం చేపట్టింది. దాదాపు తొమ్మిదేళ్ల చర్చల తర్వాత 1960 సెప్టెంబర్ 19న భారత ప్రధాని జవహర్లాల్ నెహ్రూ, పాకిస్తాన్ అధ్యక్షుడు అయూబ్ ఖాన్ **ఇండస్ వాటర్స్ ట్రీటీ (Indus Waters Treaty)**పై సంతకాలు చేశారు.
ఒప్పందం ప్రకారం నీటి పంపిణీ ఎలా జరిగింది?
ఈ ఒప్పందంలో మొత్తం ఆరు ప్రధాన నదులను రెండు దేశాల మధ్య విభజించారు.
భారత్కు కేటాయించిన తూర్పు నదులు:
రవి
బియాస్
సట్లెజ్
పాకిస్తాన్కు కేటాయించిన పశ్చిమ నదులు:
సింధూ
జీలం
చెనాబ్
ఈ మూడు పశ్చిమ నదుల నీటిలో సుమారు 80 శాతం వినియోగ హక్కు పాకిస్తాన్కు, మిగిలిన 20 శాతం మేర పరిమిత వినియోగ హక్కులు భారత్కు లభించాయి. భారత్కు జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి, పరిమిత సాగు, గృహ వినియోగం వంటి హక్కులు ఉన్నప్పటికీ, నదుల ప్రవాహాన్ని పూర్తిగా మళ్లించే అధికారం లేదు.
భారత్ ఎందుకు అంగీకరించింది?
ఈ ప్రశ్న ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశమే. అన్ని నదులూ భారత భూభాగంలో పుట్టినా, అధిక నీటి వినియోగ హక్కు పాకిస్తాన్కు ఎందుకు ఇచ్చారనే ప్రశ్న తరచూ వినిపిస్తుంది. ఆ సమయంలో రెండు దేశాల మధ్య యుద్ధ వాతావరణం ఏర్పడకుండా చూడటం, వ్యవసాయ సంక్షోభం రాకుండా నిరోధించడం, అంతర్జాతీయ ఒత్తిళ్లు వంటి కారణాలతో భారత్ ఈ ఒప్పందాన్ని అంగీకరించింది.
అంతేకాదు పాకిస్తాన్ కొత్తగా కాలువలు, బ్యారేజీలు నిర్మించుకునేందుకు అవసరమైన నిధుల కోసం ఏర్పాటు చేసిన నిధికి భారత్ కూడా సుమారు 62 మిలియన్ బ్రిటిష్ పౌండ్లు అందించింది. విభజన తర్వాత కూడా ప్రత్యర్థి దేశ వ్యవసాయ వ్యవస్థ నిలదొక్కుకునేందుకు భారత్ ఆర్థిక సహకారం అందించడం చరిత్రలో అరుదైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.
ప్రపంచంలో అత్యంత విజయవంతమైన నీటి ఒప్పందమా?
1960 నుంచి ఇప్పటివరకు భారత్–పాకిస్తాన్ మధ్య మూడు పెద్ద యుద్ధాలు జరిగాయి. కార్గిల్ యుద్ధం కూడా జరిగింది. అయినప్పటికీ ఇండస్ వాటర్స్ ట్రీటీ పూర్తిగా రద్దు కాలేదు. ఇదే ఈ ఒప్పందం బలమని కొందరు నిపుణులు అభిప్రాయపడుతుంటే, మరికొందరు దీనివల్ల భారత్ తన హక్కులను పూర్తిగా వినియోగించుకోలేకపోయిందని విమర్శిస్తారు.
ఉగ్రవాదం తర్వాత మారిన భారత వైఖరి
ఉరీ దాడి, పుల్వామా ఉగ్రదాడి, అనంతరం జరిగిన ఇతర ఉగ్రవాద ఘటనల తర్వాత భారత్ వైఖరిలో మార్పు కనిపించింది. “రక్తం, నీరు రెండూ ఒకేసారి ప్రవహించవు” అంటూ కేంద్ర ప్రభుత్వం స్పష్టం చేసింది.
భారత్ తనకు కేటాయించిన నీటిని పూర్తిగా వినియోగించుకునే దిశగా అనేక ప్రాజెక్టులను వేగవంతం చేసింది. షాహ్పూర్ కండి డ్యామ్, ఉజ్ ప్రాజెక్ట్, రెండో రవి–బియాస్ లింక్ వంటి ప్రాజెక్టులు అదే వ్యూహంలో భాగంగా భావించబడ్డాయి.
అదే సమయంలో పాకిస్తాన్, భారత్ చేపడుతున్న జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టులపై పలుమార్లు అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేస్తూ అంతర్జాతీయ వేదికలను ఆశ్రయించింది.
నీరు… రేపటి యుద్ధాలకు కారణమా?
21వ శతాబ్దంలో చమురు కంటే నీటికే ఎక్కువ విలువ పెరుగుతుందనే అంచనాలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా వినిపిస్తున్నాయి. వాతావరణ మార్పులు, హిమాలయ హిమానీనదాల కరుగుదల, పెరుగుతున్న జనాభా, సాగునీటి అవసరాలు భారత్–పాకిస్తాన్ మధ్య నీటి వివాదాన్ని మరింత సంక్లిష్టం చేస్తున్నాయి.
సింధూ నదీ వ్యవస్థపై ఆధారపడే కోట్లాది మంది రైతుల జీవితం ఈ ఒప్పందంతో ముడిపడి ఉంది. కాబట్టి ఇది కేవలం రెండు ప్రభుత్వాల మధ్య ఒప్పందం కాదు; కోట్లాది ప్రజల జీవనాధారానికి సంబంధించిన అంశం.
సింధూ నది భారత చరిత్రకు ప్రతీక. అదే సమయంలో పాకిస్తాన్ వ్యవసాయానికి జీవనాడి. అందుకే ఈ నది చుట్టూ జరిగే ప్రతి నిర్ణయం రాజకీయంగా, వ్యూహాత్మకంగా, ఆర్థికంగా అత్యంత ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటుంది.
భారత్కు చెందిన భూభాగంలో పుట్టిన నదుల నీటిలో ఎక్కువ భాగం పాకిస్తాన్ వినియోగించడం ఒక వాస్తవం. అయితే అదే సమయంలో 1960 ఒప్పందం దక్షిణాసియాలో యుద్ధాల మధ్య కూడా నిలిచిన అరుదైన అంతర్జాతీయ నీటి ఒప్పందంగా గుర్తింపు పొందింది. ఇప్పుడు మారుతున్న భౌగోళిక రాజకీయ పరిస్థితులు, భద్రతా సవాళ్లు, నీటి అవసరాలు ఈ ఒప్పందం భవిష్యత్తుపై కొత్త ప్రశ్నలు లేవనెత్తుతున్నాయి.
సింధూ నీళ్ల కథ కేవలం నీటి పంపిణీ కథ కాదు… అది చరిత్ర, నాగరికత, దౌత్యం, భద్రత, భవిష్యత్ రాజకీయాలన్నింటినీ ముడిపెట్టుకున్న దక్షిణాసియాలోనే అత్యంత కీలకమైన జలగాథ.
భారత్ పాకిస్తాన్ సింధూ నీళ్ళ కొట్లాట గురించి తెలుసుకుందామా? దీనిపై ‘రామ్’ గారి సునిశిత విశ్లేషణను కింది వీడియోలో చూడొచ్చు.
